भदौ १० गते भोटेकोशीमा आएको बाढीका कारण रसुवा र नुवाकोटका विभिन्न १२ वटा जलविद्युत् आयोजनामा क्षति पुगेको छ । कतिपय आयोजनामा भूमिगत विद्युत् गृहमा फसेका श्रमिक तथा कर्मचारीको आठ दिन बितिसक्दा समेत उद्धार हुन सकेको छैन । आयोजनाहरूका अनुसार अझै ९८३ जना कर्मचारीहरू सम्पर्कविहीन छन् ।
उनीहरूको खोज तथा उद्धारका लागि नेपाली सेनासहितका सुरक्षा निकाय, सम्बन्धित आयोजना र अन्य सरोकारवाला परिचालित छन् । तर अपेक्षित उपलब्धि हात लाग्न सकेको छैन । यही घटनाको सन्दर्भमा जलविद्युत् आयोजनाको सुरक्षा प्रबन्ध, भूमिगत विद्युत् गृह तथा सुरुङमा फसेकाको जीवितै उद्धारको सम्भावना, आयोजनाको डिजाइनमा भएका कमजोरी र आगामी दिनमा यस्ता आयोजना कसरी सुरक्षित बनाउने भन्ने विषयमा पूर्व ऊर्जामन्त्री तथा नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका पूर्वकार्यकारी निर्देशक कुलमान घिसिङसँग अनलाइनखबरकर्मी कृष्णसिंह धामीले कुराकानी गरेका छन् । घिसिङसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :
जलविद्युत् आयोजनामा पावरहाउस सामान्यतया कस्तो ठाउँमा बनाइन्छ र भोटेकोशीको बाढीले त्यसमा कस्ता जोखिम देखायो ?
सामान्यतया अहिलेका आयोजनामा कतिपय पावरहाउस जमिनमुनि एक किलोमिटरभित्र हुन्छन् । माथिल्लो तामाकोशी आयोजनामा पनि करिब एक किलोमिटरभित्र पावरहाउस छ । भोटेकोशी र रसुवागढीका आयोजनामा पनि दुई–चार सय मिटरभित्र पावरहाउस राखिएका छन् ।
पहाडभित्र ठूलो पावरहाउस हुन्छ । त्यहाँ मेसिन, कन्ट्रोल रुम, अपरेसनका लागि आवश्यक संरचना, ब्याट्री र जीआईएस सेटलगायत उपकरण हुन्छन् । दुई–तीन तलादेखि तीन–चार तलासम्मका संरचना हुन्छन् ।
त्यहाँ पुग्न पहुँच टनेल हुन्छ । त्यो टनेल दुई सयदेखि पाँच सय मिटर वा त्यसभन्दा बढी लामो हुन सक्छ । अहिलेको घटनामा यही पहुँच टनेलबाट पानी छिरेको देखिन्छ ।
सामान्यतया पहुँच टनेलको मुख ५० देखि ६० मिटरको उचाइमा हुन्छ । त्यो नदीको सतहभन्दा माथि हुन्छ । नदी एकदम फ्ल्याट छ भने अलि तलै हुन्छ, एकदमै साँघुरो छ भने केही माथि नै राख्ने गरिन्छ । जुन पानी माथि आउन सक्ने अवस्था र बाढीको क्याल्कुलेसन गरेर राख्ने हो ।
सबैभन्दा ठूलो कतिसम्मको बाढी आउन सक्छ भनेर हिसाव गरेर राखिएको हुन्छ । यद्यपि यसपालि अनुमान गरेभन्दा निकै ठूलो प्रलय आएको हो । यसलाई नियमित बाढी भन्न मिल्दैन यो प्रलय नै हो ।
ठूलो मात्रामा बाढी आउँदा सुरुङभित्र बाढी पस्ने घटना जलविद्युत् आयोजनाको डिजाइनकै बेला अनुमान गरिएको हुँदैन ?
यो नियमित बाढीको घटना होइन । अहिले आएको बाढीलाई सामान्य बाढीका आधारमा गरिएको डिजाइनले समेट्न सक्दैन । सामान्यतया माथिल्लो जलाधारमा पानी जम्मा हुने, त्यसपछि निश्चित समयमा वासआउट हुने र पानी तलतिर जाने अवस्थालाई आधार बनाएर डिजाइन गरिएको हुन्छ । तर अहिले एकैचोटि ठूलो, अनपेक्षित बाढी आएको छ, यो नियमित बाढीभन्दा ठूलो घटना हो ।
यसपटक कतिपय ठाउँमा सुरुङभन्दा ५० देखि १०० मिटर माथिसम्म बाढी पुगेको देखिन्छ । त्यसैले सुरुङभित्र बाढी छिरेको हो ।
सुरुङभित्र बाढी छिरेपछि त्यहाँ रहेका कामदार तथा कर्मचारीको अवस्थाबारे के अनुमान गर्न सकिन्छ ?
पानी सुरुङभित्र छिरिसकेपछि पावरहाउस बन्द भएको हुन्छ । त्यसपछि माथिल्लो भागमा मानिसहरू सुरक्षित स्थान खोजेर बस्न सक्छन् । कतिपय पावरहाउसमा तीन–चार तलासम्मका संरचना हुन्छन् । पानी वा ढुंगामाटो धेरै भरिएको अवस्थामा माथिल्लो फ्लोरमा गएर बस्ने ठाउँ हुन सक्छ ।
अहिले सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा अक्सिजन हो । ढुंगामाटो तथा पानीले सुरुङ पूर्ण रूपमा भरिएको छैन भने त्यहाँ केही मात्रामा हावा र अक्सिजन बाँकी हुन सक्छ । सुरुङ आधा मात्र भरिएको छ भने जीवितै रहने सम्भावना अझै रहन्छ ।
त्यसैले अहिले नै सबै सम्भावना सकियो भनेर निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन । तर ढुंगामाटो कति माथिसम्म पुगेको छ वा सुरुङको कुन भागसम्म भरिएको छ र मानिसहरू कहाँ थिए भन्ने कुराले धेरै फरक पार्छ ।
यदि सुरुङ पूर्ण रूपमा भरिएको छैन र त्यहाँ हावा बाँकी छ भने केही समय मानिसहरू बस्न सक्छन् । अक्सिजन सिलिन्डरलगायत आपत्कालीन व्यवस्थासमेत केही आयोजनामा हुने गर्छ ।
तर अहिलेको जस्तो अवस्था आयो भने सामान्य अवस्थामा राखिएको आपत्कालीन सामग्री मात्रै पर्याप्त नहुन सक्छ । त्यसैले यस्तो जोखिमलाई नयाँ ढंगले हेर्नुपर्ने देखिन्छ ।
त्यसैले अहिले सुरुङभित्र फसेकाहरू जीवितै भेटिने सम्भावना पूर्ण रूपमा नकार्न मिल्दैन ।
